پایگاه خبری خلیج فارس

جبهه همبستگی خلیج فارس: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان سیستان و بلوچستان درحالی از ثبت جهانی کوه خواجه می‌گوید که این اثر ملی در بدترین وضعیت حفاظتی خود به سر می‌برد که حتی با باریدن باران، امکان تخریب بخش‌های مختلف این قلعه ـ شهر تاریخی وجود دارد.
«حسنعلی شهرکی»، مدیر میراث فرهنگی سیستان و بلوچستان گفته است که “مطالعات جامع کوه خواجه با ۴۰۰ میلیون ریال اعتبار و با هدف تهیه پرونده ثبت جهانی آن در حال انجام است”. این درحالی است که به گفته رئیس پیشین پایگاه میراث فرهنگی دشت سیستان این قلعه ـ شهر اشکانی ـ ساسانی سالانه نیاز به بودجه‌ای بیش از ۱۰۰ میلیون تومان دارد تا تخریب نشود.
طی سالیان گذشته بنای خشتی کوه خواجه که هنوز ساختارهای شهری خود را حفظ کرده است مورد کمترین توجه مسئولان سازمان میراث فرهنگی بوده و هنوز هم این کم‌ توجهی ادامه دارد. اگر هنوز این بنای خشتی پابرجاست به دلیل خشکسالی سال‌های اخیر استان سیستان و بلوچستان است و اگر بارندگی‌ها حتی در شرایط عادی سالانه انجام می‌شد، امروز دیگر کوه خواجه نمی‌توانست خودنمایی کند.
شهرکی به نقل از روابط عمومی سازمان میراث فرهنگی با اشاره به برنامه های حفاظتی، مرمتی و پژوهشی کوه‌ خواجه اعلام کرده است که ا کنون اقدامات موثر و قابل توجهی در این اثر باستانی و محیط اطراف آن شده است. وی به بررسی‌های باستان‌شناسی کوه‌ خواجه اشاره می‌کند که چندی پیش به روش ژئوفیزیک انجام شد.
تهیه بانک اطلاعاتی و اصلاح تعیین حریم قبلی با ۲۵۰ میلیون ریال هزینه و نیز شناسایی محوطه‌های و معادن پارینه سنگی از جمله اقدامات مهم دیگری است که رئیس سازمان میراث فرهنگی سیستان و بلوچستان به آن اشاره دارد.
همچنین تجهیز آزمایشگاه مواد و مصالح کوه خواجه با ۶۰ میلیون تومان اعتبار از دیگر کارهای انجام گرفته در این اثر فرهنگی تاریخی است که در پی آن مطالعات حفاظتی و مرمتی آثار و تزئینات وابسته به معماری آن نیز با ۲۸ میلیون تومان اعتبار انجام می‌شود.
با این حال هنوز هیچ فعالیت حفاظتی اعم از حفاظت‌ اضطراری اثر و مرمت‌ بخش‌های خشتی آسیب‌پذیر بنا انجام نشده است و هر لحظه با آمدن بادهای شدید و بارندگی امکان تخریب بخش‌های باقی‌مانده این بنا وجود دارد.
در حالی که طی دو تا سه سال گذشته با تشکیل ساختار‌های مدیریتی برای دشت سیستان و تاکید بر حفاظت بیشتر روی آثار این منطقه از استان سیستان و بلوچستان، هنوز مشکلات کوه خواجه برطرف نشده و طی چندماه گذشته مدیر پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری دشت سیستان هم از سمت خود استعفا کرد و هنوز هم مدیر جدیدی جایگزین وی نشده است.
پیش از این مدیر پیشین پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری کوه خواجه گفته بود که برای حفاظت از این اثر تاریخی تنها هزینه کردن کافی نیست و باید تیمی متشکل از باستان‌شناس، مرمت‌گر، آسیب‌شناس، معمار و …. همزمان حضور داشته باشند و در یک پایگاه فعال مطالعاتی در کنار کوه خواجه مستقر شوند تا این اثر ملی را بتوان نجات داد.
رسول موسوی حاجی که چندماه قبل به علت کسالت و بیماری از سمت خود استعفا داد گفته است: «مطالعات پژوهشی شامل باستان‌شناسی،‌ آسیب‌شناسی بنا، مطالعات معماری و … از جمله فعالیت‌هایی است که باید قبل از شروع به کار مرمت در این بنای اشکانی انجام شود. این درحالی است که هنوز این فعالیت‌ها انجام نگرفته است.»
مدیر استعفا کرده پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری دشت سیستان با انتقاد از عدم توجه کافی مسئولان استانی به کوه خواجه گفت: «این‌که همه انتظارات را از سازمان میراث فرهنگی داشته باشیم، عادلانه نیست. برای بنایی مثل کوه خواجه که نیاز به هزینه‌های بسیار و بودجه‌های کلان دارد، استانداری، فرمانداری و دیگری مسئولان شهری و استانی هم باید با سازمان میراث فرهنگی همکاری کنند.»
با توجه به مشکلات کوه خواجه فکر کردن به ثبت جهانی این اثر هنوز در حد یک رویاست و اثری که هرلحظه امکان فرو ریختن دیوارهای آن وجود دارد را چگونه می‌توان در فهرست میراث جهانی به ثبت رساند.
پیش از این طی غفلت مسئولان سازمان میراث فرهنگی سیستان و بلوچستان، تنها نقش برجسته خشتی ساسانی که روی یکی از دیوارهای کوه خواجه بود از بین رفت.
پیش از این اعلام شده بود که قبل از هر فعالیت مرمتی باید ابتدا کوه خواجه مورد مطالعه باستان‌شناسی و کاوش قرار گیرد. این درحالی است که طی ۵ سال گذشته کاوشی در این محوطه باستانی نشده و حتی بخش‌های کاوش‌ شده نیز به حال خود رها شده است.
در آخرین اقدامات انجام گرفته، طی بررسی باستان‌شناسی در کوه خواجه، منجر به کشف ۷ محوطه دوره زیرین پارینه سنگی جدید در این کوه باستانی شد.
کوه خواجه که به آن “کوه خدا”، “کوه رستم” و “کوه اوشیدم” هم می گویند، با ارتفاع تقریبی ۱۳۳ متر از سطح دشت تحت تاثیر جریانات زمین ساختاری دوران سوم شکل گرفت.
این کوه در باورهای سه مذهب زرتشتی، مسیحیت و اسلام دارای قداست است و به گونه‌ای با فرجام خواهی، بهروزی و حاکمیت عدل و داد بر پهنه ایران ارتباط داشته است.

در انجیل متی آمده سه مغ هر روز از بلندای کوهی ستاره تولد مسیح(ع) را جستجو می‌کردند. این کوه در شرق فلات ایران و در سیستان بوده و از بالای همین کوه نیز ستاره تولد مسیح دیده شده. مغ‌های ایرانی رد ستاره را دنبال می‌کنند و به مکانی ‌می‌رسند که مسیح متولد می‌شود و در حالی که نوزاد در دامان مادر تازه فارغ شده آرام گرفته بود، با آن‌ها سخن می‌گوید. آن‌گونه که از نوشته‌ها مشخص است، آن کوه معروف همان کوه خواجه است.
بخش اصلی قلعه در شیب جنوب شرقی با سه دیواره دفاعی ترکیب و تقارنی از معماری مرکزی و فضاهای منفرد جنبی با عملکرد توامان زیستی و دفاعی و عبادی است.
این بخش در بردارنده زیباترین گچبری‌های دوران اشکانی و نقاشی‌های متنوع و تنها نقش‌ برجسته‌های گلی شناخته شده و نیز بنیادهای اولیه معماری دو ایوانه و چهارایوانه، طاق‌ها و گنبدهای اولیه است.
بناهای کک کهزاد، کوشک چهل دختران، زیارت پیر گندم بریان، و مزار خواجه و قبور اسلامی از بناهای مهم سطح کوه است.
کوه خواجه برای نخستین بار در سال ۱۹۱۶ توسط “اورل اشتین” باستان‌شناس انگلیسی شناسایی و کشف شد. بدنبال آن پروفسور “هرتسفلد” طی سالهای ۱۹۲۵-۱۹۲۹ میلادی به جستجو در آثار کوه خواجه پرداخت. در سال ۱۹۶۱ “گوئلینی” باستان‌شناس و معمار ایتالیایی کاوش‌های‌ محدودی در آثار کوه خواجه انجام داد. از دیگر کاوشگران محوطه می‌توان از محمود موسوی و سید منصور سید سجادی نام برد. آخرین بررسی در این محوطه توسط سرور غنیمتی از دانشگاه برکلی انجام شده است.

گزارش: CHN